timboektoe 4 026

Oude geschriften Timboektoe gered van stof en vergetelheid

 

In het hart van de oude stad Timboektoe staat een nieuw bibliotheekcomplex. De tienduizenden manuscripten van de oude universiteitsstad krijgen er een veilig onderkomen na een eeuw van omzwervingen en verwaarlozing. Ze worden gerestaureerd, gecatalogiseerd, onderzocht en gescand door een legertje wetenschappers en papierrestaurateurs.

Toen de voormalige Zuid-Afrikaanse president Thabo Mbeki in 2001 een staatsbezoek aan het straatarme land Mali bracht, stond ook Timboektoe op zijn programma. Hij wilde de Malinese woestijnstad waar ooit de eerste universiteit van Afrika stond, met eigen ogen zien. Als Afrikaan was hij trots op zijn culturele erfenis.

Geschokt zag hij de omstandigheden waaronder de literaire erfenis van zijn werelddeel verkeerde. De oude handschriften van Timboektoe lagen opgeslagen bij particulieren en in stoffige privé-bibliotheken. Er waren geen financiële middelen of expertise om goed voor de boeken te zorgen. Het papier verkruimelde, de woestijnwind had vrij spel door de open ramen van de oude bibliotheekjes en er was nauwelijks overzicht op de omvang van de collectie.

Hij stuurde linea recta een commissie naar Timboektoe om een noodplan te bedenken. De conclusie was dat Timboektoe een grote moderne bibliotheek krijgen. Behalve dat hier zoveel mogelijk manuscripten onderdak moesten krijgen, moesten ze zorgvuldig gerepareerd en veilig opgeborgen worden. Alle geschriften moesten gescand, geïnventariseerd en op hun merites beoordeeld worden. Bovendien moet de hele collectie op internet komen zodat wetenschappers uit alle windstreken toegang krijgen tot het mirakel van Timboektoe.

Zuid-Afrika heeft flink geïnvesteerd in het gebouw en het project, tezamen met de culturele afdeling van de Afrikaanse Unie. Mbeki voerde een belangrijk ideologisch argument om de collectie handschriften van Timboektoe voor de wereld te bewaren. Hij wilde het misverstand de wereld uit helpen dat Afrika beneden de Sahara vroeger geen schrift kende en dat geschiedenis en kennis enkel oraal werd doorgegeven.

Anno 2009 staat midden in Timboektoe een mooi modern complex geïnspireerd op de typische lemen bouw van Mali, in de aardtinten rood en geel. Het plein van zand voor de bibliotheek ligt wit te blinken in de zon. Voor de deur zit een bewaker. Hij bewaakt een prachtig, tot in de finesses afgewerkt maar leeg pand.

Het wachten is op de containers vol computers, bureaus, archiefkasten en restauratiemateriaal uit Zuid-Afrika. De bibliotheek- en archiefinventaris wordt per boot naar Dakar in Sénégal gevaren, daar op de trein naar de Malinese hoofdstad Bamako gebracht en vervolgens moeten de spullen waarschijnlijk over de rivier de Niger naar Timboektoe gebracht worden. De vrachtwagen is geen optie, er liggen honderden kilometer piste (zandweg) tussen de laatste asfaltweg en Timboektoe.

Het isolement van de oude stad Timboektoe is relatief modern. In de twaalfde eeuw bloeide Timboektoe. De stad was het welvarende middelpunt van handelskaravanen die de handelsimperiums in Marokko en Algerije verbonden met West-Afrika. Goud, slaven, ivoor en struisvogelveren reisden naar het noorden, in ruil voor zout dat naar het zuiden werd gebracht. Behalve zout leverde het noorden ook de nieuwe handige vinding papier en bovendien, bijna onbetaalbaar, manuscripten.

Naast de nieuwe biblbiotheek ligt de kleine Sankoré-moskee uit de 12 e eeuw. Daar was de oude universiteit van Timboektoe gevestigd. Timboektoe had honderdduizend inwoners en een kwart daarvan was student. Geleerden uit  alle windstreken kwamen er vanaf de dertiende eeuw naar toe om te studeren en schrijven over sterrenkunde, theologie, geografie, filosofie, medicijnen, rechtsgeleerdheid, psychologie, wiskunde, geschiedenis en poëzie.

De geleerden gebruikten het Arabische schrift maar het waren geen Arabieren, het waren Afrikanen. Het historische belang van de geschriften van Timboektoe is dan ook dat veel wetenschappers schreven in de lokale talen: het Songhai, Bambara, Malinké, Peul of in een van de andere grote talen uit West-Afrika. In een paar eeuwen tijd werden minstens honderdduizend originele handschriften geproduceerd.

Maar in de loop van de eeuwen raakte Timboektoe haar belangrijke positie kwijt. Toen de Fransen aan het eind van de negentiende eeuw de tot dan toe verboden stad veroverde, troffen ze een slaperig woestijnstadje aan. De enige schatten van het mythische Timboektoe waren de privé-bibliotheken met hun oude manuscripten. De Fransen namen ze in beslag en stuurden ze naar Europa en de Verenigde Staten.

Om hun bezit te beschermen begroeven de mensen uit Timboektoe de boeken in het zand of gaven ze mee aan nomadische families in de woestijn. Veel mensen trokken weg om met hun manuscripten een veilig heenkomen te zoeken. Timboektoe werd een stad zonder boeken.

Toen Mali in 1960 onafhankelijk werd, doken de boeken weer op, meestal deerlijk gehavend. De privé-bibliotheken van Timboektoe werden weer geopend en veel families leverden hun erfstukken in bij mensen die er verstand van hadden. Al sinds de jaren zeventig van de vorige eeuw lopen Westerse projecten om de boekenverzamelaars te helpen bij de conservatie. Deze zorg geldt maar voor een fractie van de manuscriptenberg want het gros zwerft nog rond.

Het is moeilijk voor de boekbezitters om hun schatten af te staan. ‘Het ligt heel gevoelig, bij sommige mensen gaan we elke dag praten,’ zegt Bouya Haídara, de archivaris van het Cedrab-instituut in Timboektoe. Cedrab is al actief sinds 1974. De verzameling (30.000 manuscripten)  wordt dan ook de basis van de nieuwe bibliotheek. Ook de staf (restaurateurs, documentalisten, historici en linguisten) gaat mee naar de nieuwe bibliotheek.

In een klein toonzaaltje van het verouderde complex liggen de schatten van Timboektoe opgeslagen. De interessantste stukken liggen in een glazen toonkast. Een handgeschreven brief van El Hadj Omar die de moderne Islam naar Mali bracht. Een Islamitisch wetboek van papyrus, uit 1204. Een elfde-eeuws geschiedenisboek uit Marokko waarin de geleerde Mohamed Al Saghu Al Ifrani aantekeningen in de zijlijn heeft geschreven. Een apothekers-tractaat waarin de werking van stenen en kruiden wordt uitgelegd.

De archivaris ontvangt elke dag toeristen – 4000 per jaar- die de manuscripten van Timboektoe willen bekijken. Het toonzaaltje is heel laagdrempelig, de boeken liggen voor het grijpen en de ramen staan gewoon open. Voor een kleinheid krijg je een rondleiding langs de ateliers en researchruimtes waar in totaal zo’n 60 mensen werken, inclusief de huishoudelijk staf.

De restauratieafdeling van Cedrab is een overvol werkatelier waarin de woestijnwind voor de ventilatie zorgt. De papierrestaurator die de pagina’s van een achthonderd jaar oud boekje met cellulose versterkt, staat naast zijn collega die driftig met de lijmkwast zwaait waarmee hij de archiefdoosjes aan elkaar plakt. In een naburig zaaltje zitten veertien wetenschappers achter een computer. Een linguïst typt de tekst uit, een documentalist scant de flinterdunne velletjes, een historicus plaatst het bundeltje in de historische context. Ze zitten elleboog aan elleboog.

Directeur Mohamed Gallah Dicko zwaait sinds 1996 de scepter in het documentatiecentrum en hij timmert flink aan de weg. In de hoofdstad van Mali Bamako opent juist een grote tentoonstelling met de belangrijkste stukken van de verzameling. Als hij straks aan het hoofd staat van de nieuwe bibliotheek wil hij de manuscripten van Timboektoe presenteren aan de wereld. Iedereen moet weten dat Afrika wel degelijk schrift en wetenschap kende. ‘De manuscripten zijn een deel van onze geschiedenis, ons zijn en ons denken. Ons, dat is niet alleen Afrika, maar de hele wereld.’

Toch zal de inhoud van de geschriften de wereld niet op zijn grondvesten doen beven. Het is niet dat er tot nu toe onbekende belangrijke werken en sleutels naar universele geheimen boven tafel zullen komen. Maar voor de kennis over Afrika en de geschiedenis van dit voorheen ‘donkere continent’ zijn de manuscripten uitermate belangrijk en daarmee voor het beeld dat de wereld van Afrika heeft.

Een mooi voorbeeld zijn de geschiedenisboeken (Tarikh Al-Sudan en Tarikh Al-Fattash) die zijn ontdekt. De geschiedschrijving van de oude Afrikaanse rijken bestond tot dan toe uit verschillende passieve bronnen en uitgangspunten. In de zeventiende eeuw werd geprobeerd om de geschiedenis vanuit één visie te vertellen, een visie die gesteund moest worden door de verschillende machten en krachten in de maatschappij.

Ook voor antropologen zijn de manuscripten bijzonder waardevol. In de oude juridische werken staat gedetailleerd te lezen hoe de samenleving in elkaar stak, hoe de verhouding tussen man en vrouw was, tussen arm en rijk, hoe grondbezit geregeld was en wat de waarden en normen waren. Hetzelfde geldt voor de boeken over gezondheidszorg. Deze geven een belangrijke inkijk in het dagelijks leven.

Volgens de wetenschappers die met de manuscripten werken, zijn in veel van de boekwerken de aantekeningen in de zijlijn misschien wel het belangrijkst. De inhoud van de boeken is soms al bekend (bijvoorbeeld in het geval van een oude koran), maar de gedachten van beroemde geleerde of dichter als  Ahmad Baba (1556-1627) die al studerende zijn opinie geeft, over de stof, is van onschatbare waarde.

Als in het najaar van 2009 – als de regens de Niger voldoende bevaarbaar hebben gemaakt- de containers met bibliotheekmateriaal aankomen in Timboektoe, zal er veel veranderen in het zanderige stadje. ‘Timboektoe wordt weer een universitaire stad en de bibliotheek wordt een wetenschappelijk instituut’, zegt directeur Dicko. Hij wil ook een belangrijke rol spelen bij het adviseren en bijstaan van de vijftien familiebibliotheken van Timboektoe. Veel hebben inmiddels ook de deur geopend voor toeristen en dat brengt geld in het laatje. ‘Ze willen de boeken in goede staat houden maar dat is lastig. Het klimaat in Timboektoe is wel goed maar de termieten slaan hun slag.’

Het nieuwe prestigieuze complex op de drempel van de Sahara zal de Malinezen hopelijk over de streep trekken hun erfstukken in vertrouwen te geven. Zeker als ze in ruil een mooi gebonden print van het gescande manuscript mee naar huis kunnen nemen waarin ze gewoon aantekeningen kunnen maken, zoals hun grootouders al deden, voordat het papier verkruimelde in de droge hitte.

Esther Bakker, 2009

 

Boek:

 

The Meanings of Timbuktu

Edited by Shamil Jeppie and Souleymane Bachir Diagne

HSRC Press, Kaapstad, 2006